Açıklama
İslâm düşünce tarihi açısından felsefe, kelâm ve tasavvuf disiplinleri arasındaki etkileşim büyük bir öneme sahiptir. Zira bu etkileşim, aynı zamanda İslâm düşüncesinin kendi içindeki dinamizminin de kaynaklığını oluşturur. Kuşkusuz bu bağlamada öne çıkan ilk isimler ise İbn Sînâ (ö.1038) ve Gazâlî (ö.1111)’dir.
Gazâlî’nin kelâmcı kimliği ile başta İbn Sînâ gelmek üzere filozoflara yönelttiği eleştirileri, söz konusu etkileşim süreci açısından belirleyici bir role sahiptir. Çünkü filozoflar, kelamcılar tarafından daha önce de eleştirilmelerine rağmen, Gazali’nin Tehâfütü’l-felâsife’si sonrasında kelâm ve tasavvufun felsefî bir yön kazandığı düşünülür.
Gazâlî’nin ardından filozoflara yönelik eleştirilerini kaleme alan bir diğer kelamcı ise Şehristânî (ö. 1153)’dir. Onun Kitâbü’l-Musâra‘a’sındaki eleştirilerinin büyük oranda Gazâlî’nin Tehâfüt’ü ile örtüştüğü görülür. Ancak bu durum, Şehristânî’nin, Gazâlî’den kısa bir süre sonra neden aynı içerikte bir eser yazmayı tercih ettiği sorusunu da akıllara getirir.
Bu çalışmada, az önce sorulan soruya Gazâlî ve Şehristânî’nin eserlerinde dile getirdikleri amaçları, yöntemleri ve eleştirileri üzerinden cevap aranacaktır. Nihayet Gazâlî ve Şehristânî’nin eserlerinin karşılaştırılmasında dikkat çeken ilk hususu, Tehâfüt’ün son kısmında filozoflar hakkında verilen hükmün, Kitâbü’l-Musâra‘a’da tekrar edilmemesi oluşturur. Bu bağlamda ise Şehristânî’nin, eleştirilerinin amacı bakımından Gazâlî’ye yakınlığını dile getirmek mümkünken, ondan ayrılan yönüyle de daha sonra Fahreddin er-Râzî (ö. 1210)’de tam anlamıyla yansımasını bulan felsefî kelâm sürecinin yöntemsel gelişimine öncülük eden kelamcılar arasında anılması mümkündür.9786255549013 Mustafa KOÇAK mustafa koçak Gazâlî ve Şehristânînin Filozoflara Eleştirileri Abdullah ALTUNCU
